SUÇLARIN ÖNLENMESİ

Hedef Gruplar Suçlulukla savas ve önleme artık hükümetlerin tekelinde olmadıgı gibi kolluk güçleri ile de sınırlı degildir. Özel sektör ile kolluk, baskı grupları ve vatandaslar dısında diger kamu kurulusları da güvenligi saglamakta rol oynamaktadırlar. Bu baglamda öncelik tasıyan husus suçun oldugunca geç bir yasta islenmesinin saglanması; kisilerce ilk defa islenecek suçların ertelettirilmesidir. Bu dogrultudaki yaklasımlarla, genç kusagın nüfusun büyük bir yüzdesini olusturması sonucu islenen suç miktarı azaltılmıs; suçluluk kariyeri de o ölçüde kısaltılmıs veya önlenmis olacaktır. Kriminolojik bir gerçek, ilk suç ne kadar erken yasta islenirse, suçluluk kariyerinde o derecede yogunlasma gösterecegidir. İlk defa islenecek suçun geciktirilmesini de kapsayıcı nitelikte suçların önlenmesine iliskin asagıdaki iki boyutlu önleme topolojisi pragmatik bir yaklasım saglamaktadır: Hedef Gruplar Suçlulugu Önleme Evreleri Birincil İkincil Üçüncül Suçlu 1 2 3 Durum 4 5 6 Magdur 7 8 9 Bu modele göre, suçlulugun önlenmesi makro düzeyde toplumdaki potansiyel suçlulara (örnegin sekiz yıllık egitimde çocukların normatif bilinçlenmesi), sorunlu gençlige (örnegin suç isleme riski yüksek mahalle, sokak ve caddelerdeki sosyal çalısmalar) ve suç isleyenlere (iyilestirme ve uyum programları) yöneltilebilir. “Suçlu” temeline dayalı bu önleme yaklasımları 1, 2 ve 3. kategorileri içermektedir. Durum temeline dayalı önleme, tüm konut ve binalardaki güvenlik tedbirlerine; kentin suç isleme oranı yüksek yörelerindeki tedbirlere ve suç haritasında (suç cografyasında) tehlikeli yöre olarak beliren alanlara yöneltilebilir. Bu grupta ise 4, 5 ve 6. kategoriler yer almaktadır. Magdur içerikli önlemede, halk arasındaki potansiyel magdurlara (örnegin halka standart güvenlik tedbirleri hakkında ögüt verme), yüksek risk gruplarına (örnegin banka veznedarları ile mutemetler) ve gerçek suç magdurlarına (örnegin magdurlara mali destek ve psikolojik danısmanlık hizmeti vermek) yöneltilebilir. Magduru esas alan bu önleme 7, 8 ve 9. kategorileri kapsamaktadır. Bu modelde yer alan dokuz kategorideki önleyici nitelikte tedbir ve proje örneklerine asagıda yer verilmistir. Suç Sorunu Gelisim Evreleri Hedef Gruplar Birinci İkinci Üçüncü * Sorumlu ebeveynlik * Sokak çalısmaları * İslah ve uyum * Yurttaslık görevlerin- * Gençlik merkezleri saglama de bilinçlenme (okulda * Egitim/çalısma rehberlik) * Koruyucu aile * Egitim/çalısma Suçlu * Okuldan kaçmayı önleme * Aile danısmanlık * İçki-uyusturucu madde hizmetleri kullanımı kampanyaları * Suçun islenmesini * Suç yörelerinin * Tehlikeli yöreleri (hedefleri) zorlastırma yeniden tasarımı belirleme Durum * Isıklandırma * Özel güvenlik * Fuhus, uyustururcu kullanımı oldugu semtler * Bilgilendirme * VIP koruması * Devletçe tazminat Magdur kampanyaları * Komsuların verilmesi * Çocuklara yönelik ilgilenmesi * Barınak saglanması ögütler * Mahalle bilinci * Magdura destek ve dayanısması * Cinsel saldırıya ugrayanlara yardım merkezleri Sorumluluk Suçlulugu önleme, tek bir Bakanlık yerine tüm toplumun amacı ve aktivitesi olarak algılanmalıdır: Ticaret (örnegin dükkanlardan hırsızlık), endüstri (örnegin araba modeli-tasarımı), toplumsal (örnegin komsuların birbirini kollaması-yoklaması), bireysel (ebeveynlerin iyi anne-babalık yapması, ahlaki gelismeye agırlık vermeleri). Bu anlayıs, suçları kontrol görevinin (suça tepki göstererek), mahkemeler ve genelde ceza adaleti sistemindeki uzman personelin alanı olarak vurgulayan klasik anlayıstan esaslı ölçüde de sapmayı gerektirmektedir. Kuskusuz, sorunları ve sorumlulugu baskasına devretmek (yol ve kanalizasyon hizmetlerinin vergi gelirleri ile finanse edilerek üstesinden gelinmesini beklemek gibi) daha kolaydır. Önlemenin degerine getirilmek istenen yeni anlayıs, pekte rahatlatıcı degildir. Bu anlayıs suçların kontrolünde hepimizin (anne-baba, tüketici, vatandas, isçi olarak) katkı ve rolünü gündeme getirmekte; doktorun hastasından iyilesmesi için yazılan ilaçları kullanmasını beklemesi kadar ceza adaleti kurumları da fazlaca kamu güvenligi için toplumun sorumluluk almasını beklemektedir. Bir doktor hastasındaki enfeksiyonu onun yardımı olmaksızın tedavi edemeyecegi gibi anılan kurumlarda, magdur olan toplumun yardımı olmaksızın güvenlik üzerinde etkili olamayacaktır. Özellikle, kentlerin sorun yogunluklu yörelerindeki çocukların suça yönelmelerini önlemek bakımından anne- babaların su hususlar hakkındaki ilgisi önemlidir: Çocuklarının birlikte oldukları arkadaslarının kimler oldugu ile birlikte olduklarında neler yaptıkları bilinmeli; ve bu baglamdaki izlemenin gerektiginde çocukların davranısını düzeltebilme olanagı saglayabilecegi unutulmamalı; Çocuklara ögrenimleri sırasında ihtiyaç duydukları her türlü destek verilmelidir. Önleme İmajı Arastırmaların ortaya koydugu basit mesaj, fırsatların giderilmesi ölçüsünde suçların azaltılacagı dogrultusundadır. Kuskusuz, bu sadeligin sınırları ve sakıncaları vardır. Bu sekildeki önleme yaklasımının, kilit, zincir ve demirden biraz daha fazlasını ifade ettigi ve yorumlandıgı görülmekte ise de, gerçek hiç de böyle degildir. Bu sınırlı algılamayla yetinmek bazılarını, önleme etkinliginin kapsamı ve genisligini takdir ve degerlendirmede basarısızlıga yöneltmis ve önlemenin, ev tahsisleri siyaseti, ebeveyn gözetimi, gayri resmi sosyal kontrol mekanizmaları ve suça alternatif davranıs saglayıcı olanaklar gibi alanlarda gelismesini yavaslatmıstır. Bu faaliyetlerin tümü, illegal davranıs için fırsatları gidermeye veya kabul görür alternatifler saglamaya hizmet eder niteliktedir. Yalnız genis anlamdaki bu önleme kavramının bizatihi kendisi girift olmazsa da, kamuoyuna takdimi, tartısılması ve benimsenmesi zorlu olabilir. Bunun sonucu olarak, dar ve sınırlı anlamdaki önleme imajı halen egemenligini sürdürmektedir. İkinci bir sorunda “önleme” kelimesinin olumsuz (negatif) ve sınırlayıcı etkinligi telkin etmesi; suça yönelik olan ve önlenmesi ihtiyacı duyulan bir “istidada” yönelmeyi öngörmesidir. Bu sorundan bir çıkıs yolu bulmak zor ise de, halk saglıgı konusuna yapılacak yararlı bir kıyas söz konusu edilebilir. Halk saglıgı alanında egemen olan mesaj, hastalıkların önlenmesinden iyi saglıgın gelistirilmesine dogru kaymıstır. Bu paralelde “saglıklı ve düzenli bir toplum” için ugras verilmeli; sınırlayıcı degil iyiye, dogruya yöneltici bir tablonun çagdas unsurlarıyla gerçeklestirilmesine çalısılmalıdır 1. Modeller Kollugun toplumsal rol, islev ve davranısının ne türden gösterge ve modele göre degerlendirildigi, bunlara iliskin toplum katındaki artı ve eksilerin nasıl olustugu, üzerinde önemle durulması gereken konulardır. Bu baglamda, hiç bir model referansı ve amaç islev söz konusu degilse, ulusal bir model olusturmak için parametreler arasında merkeziyetçi/yerellik arasında bir seçimin irdelenmesi yanında tepkisel klinik temelli polis modeli yanında sorun temelli-suç analizine dayalı epidemiolojik model seçiminde ve bunları normatif bir temele oturtturmak geregi üzerinde durulması zorunludur. Çagın geregi input, merkezi islemci, output, kontrol ve feedback evrelerini içeren kolluk sistemi, diger sistemlerle birlikte toplum merkezli yörüngelerdeki uydulardan biridir 1. Kuskusuz, polis, halk; halk da polistir. Her vatandasın yükümlü oldugu dogal görevi polisin aylık alarak yapması-vatandasın bu konuda yardımcı olması; ve halkın isbirligi kamu düzeninin korunmasında “olmazsa olmaz” türünden bir ön kosuldur. Polis, hiç kuskusuz, bugünkünden daha fazla amaç oryantasyonlu bir örgütlenme çerçevesinde “suçların önlenmesi” amacına dogru tüm çabalarını kanalize etmelidir. Bu merkezi amaca yönelik diger amaçlar zaman zaman degerlendirilmeli ve gerektiginde yeniden tanımlanmalıdır. Zamanın moda takısı olan yeniden’in bu kadar yerinde kullanıldıgı bir alan düsünülemez. Polisin, ihbar, sikayet veya alarm üzerine olaylar üstüne gitmesi tepkisel bir yaklasım; tıbbi anlatımla klinik veya olay temelli yaklasımdır. Bu görünümü ile hep “bad men”lerle, kötü insanlarla ugrasmak durumundadır. Metaforik bir benzetme ile tırmıkla yaprakların temizlenmesi sürecinde nasıl ki yaprakların tümden temizlenemedigi / tabiat ananın kendini yenilemesinde oldugu gibi klinik tepkisel polis yaklasımı da farklı sonuç dogurmayacaktır. Modern akılcı yaklasım, olayların altında yatan nedenler veya sosyal muhtevanın analiz ve anlasılmasını içermeyen kolluk hizmetlerinin etkisiz ve verimsiz olacagı merkezindedir 2. Geleneksel tepkisel yaklasımda kollukça sunlar yapılmaktadır: • Vatandaslarca bildirilen bireysel olaylara karsı tepki gösterilmesi, • Magdur, tanık ve sanıklardan bilgi toplanması, • Sorusturmanın baslatılması, • Olaylar hakkında toplanan istatistik bilgilerin degerlendirilmesi ve etkinliginin ölçülmesidir. Alternatif veya tamamlayıcı nitelikteki çalısma yaklasımı ise, yukarda deginildigi gibi, sorun temelli veya suç analiz modeli olarak adlandırılabilir. Bu yaklasım modelinde, polis örgütü aktif olarak sorunların kaynagına inmekte ve sorunların özü, nedeni ve büyüklügünü tespite çalısmaktadır-epidemiolojik yaklasım. Kuskusuz, sorunlar soyut olarak ele alınmak yerine belli bir mahalle, semt veya yöreye özgü olarak belirlenmekte; ve bu tür yaklasım kolluk hizmetleri için bir planlama modeli olmaktadır. Bu model ise, bir felsefe veya özel bir taktik olmak yerine yerel sorunları hedeflemek; suç ve suç korkusunu azaltmak üzere görevli polislerin o yörede uzun süre görev yapmasını gerektirmektedir. Bu baglamda, polisle isbirliginde bulunan yöre insanlarının saglanan güven ortamında iki yönlü bilgi akısı gelistirilerek halk, polisin gözü ve kulagı olabilmekte ve böylece halkla isbirligi, bir amaç olmak yerine bir yan ürün olarak dogal bir sekilde gelismektedir. Bu iliskiler sonucu halkın, polisin örgütsel öncelikleri ve siyasetlerinin belirlenmesine katkısı olabilecek; böylece polis örgütü yalnızca suçluların degil seçkin kisilerin de ugrak yeri olacaktır. Hiç kuskusuz, kollugun tahsis edilen kaynaklar ile normalin üstündeki suç olgusuna karsı marjinallik ötesinde bir etkisi düsünülemez. Bu husus daha genis kapsamlı ele alınarak; suç kontrolüne, özellikle toplumsal yapıların, iliskilerin ve degerlerin öz ve niteligindeki güçlerle yaklasılmalıdır. Anılan çerçevede; toplumsal yasam-kolluk iliskilerinde ister istemez beliren saydamlık karsısında bireysel veya toplumsal olaylar karsısında gösterilen fazlaca tepki kadar yetersiz tepkide elestirilmektedir. Polis sözü edilen konumda çok hassas bir çizgide islev görmektedir. Bu çizgi genelde kolluk hizmetleri için de geçerliligini korumakta; polis uygarlık ve anarsi ikilemi ile bas edebilme sorumlulugu gibi oldukça önemli bir rolü üstlenmis bulunmaktadır. Kuskusuz, konuya yöresel/küçük birimler ölçeginde yaklasılması sonucu toplumsal dayanısma Osmanlılarda oldugu gibi daha güçlenecek; “mahalle namusu” gibi kavramlar yeniden olusmaya baslayacak; herkes herkesin gönüllü bekçisi olacaktır. Belki de bu anlamda mandallı sokak kapılarının bazı yörelerde varlıgını sürdürmesi sevindiricidir. Varılan sonuç, toplumdaki her mahallenin, insan gibi bir yasam öyküsüne sahip oldugu; bazılarının hasta ve sorunlu, bazılarının ise saglıklı ve gürbüz yapılar oldugudur. Bu anlamda suç olgusunun endeks degeri 1, kuskusuz, toplum saglıgını belirlemede en önemli göstergelerden biridir. Kuskusuz, “iyi yönetilen bir devlette cezalar (suçlular) azdır” (J.J. Rousseau). Kolluk hizmetinde sorun analizi için öngörülecek süreçteki evreleri ise asagıda gösterildigi sekilde sıralamak mümkündür. Bunlar, • Sorunların belirlenmesi, • Anketlerle bilgi derlenmesi ve kritigi2, • Vatandaslar ile multi-disiplinler nitelik olusturacak biçimde kurulusların katılımları ile bir eylem planı olusturulması, • Eylem planı icraya konuldugunda etkilerinin degerlendirilmesi, • Bu degerlendirme sonucunda gerekirse sorunun yeniden belirlenmesi, • Ve eylem planının yeniden formüle edilmesidir. İste yukarda irdeledigimiz suçlulugun önlenmesinde etkili olabilecegi varsayımı ile olusturulan tedbir ve projeleri içeren stratejileri, hipotezleri ile hipoteze iliskin çesitli ülkelerde yapılan arastırma sonuçlarını sergilemekte yarar görülmüstür. Bu stratejiler katalogu, bir uçta “fazlaca polisin az suç anlamına gelmesinden” baslayıp “sorunlara odaklanmıs polis”e dogru genis bir yelpaze olusturmaktadır 1. Hipoteze İliskin Strateji Hipotez Arastırma Sonuçları 1. Polis sayısının Kentteki görevli fazla Sayısalın tümden etkisi belirgin değil artırılması olduğunda, az suç görülecektir. --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 2. Random devriye Kentteki devriyenin daha fazla Etkili degil random olması halinde polisin varlıgı fazlaca algılanacagından halka açık yerlerde suçu önleyicidir. --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 3. Polisin gözetim Rapor edilen veya meshut Aile içi siddette etkili olurken altına alma yet- suçlarda polisin fazlaca gözetim çocuklar için aksi tesir yaptıgı kisinin artırılması altına alması sonucu istenecek suç azalacaktır. --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 4. Polisin genelde Polisle vatandaslar arasında Japonya dısında halk katında polisin toplum içinde olması sayısal açıdan fazlaca, nitelik mesrulugunu artırmak ötesinde genel açısından daha iyi temaslar so- bir etkisi olmadıgını nucu daha az suç görülecektir. --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 5. Çocuklarla gayri Polisle çocuk/gençlik arasında resmi temas informal temaslar suç isleyecekleri Genelde etkili degil fikirlerinden caydıracaktır. --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 6. Acil çagrılara hızla Polis olay mahalline ne kadar Kanıtlar degisik-Japonya ve ABD'de etkisi hızla yanıt verilmesi kısa sürede gelirse, islenen oldugu belirtilirken İngiltere'de mesken suç az olacaktır. hırsızlıklarının ortaya çıkarılmasında marjinal etkisi bulundugu --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 7. Profili yüksek suç ve Riski yüksek suç/suçlara Hedef olarak mükerrir suçlulardaki etkisi kayda suçluların hedeflenmesi özgü polisin gözetim altına deger ise de, uyusturucu madde pazarını hedeflenmesi alma oranı yükseldikçe, ciddi hedeflemedeki etkinin az oldugu suçlar kadar siddet suçları oranı azalacaktır. --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 8. Belirlenmis Suçluluk faaliyetine özgü ABD’deki kanıta göre mahalli sorunlarla devriye hizmeti “sıcak mekanlar” ile “sıcak saatler" basetmede etkili bir strateji oldugu için verilen devriye hizmeti nedeniyle o mekan ve saatlerde az suç islenecektir. -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 9.Mükerrir magdurların Magdurların yeniden magdur Belli suç türleri için etkisi olabiliecegi hedeflenmesi olması önlenerek suç azaltılabilir. -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 10.Kurumlar arası isbirligi Suçlulukla mücadelede ulusal çabayı İngiltere’de bunun polis için oldukça sergilemek üzere polis diger kurumlarla yararlı bir çalısma yöntemi oldugu ve özellikle mahalli idarelerle isbirligi içinde veya suçlara iliskin bilgi temin ederek suçu önleyebilir. -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 11. Sorun merkezli polis Polis ortaya çıkan suçların özel dokusunu Bu rasyonel yaklasımın temel vasfının polis belirleyerek altında yatan toplumsal ufak çapta test edildigi, genis kapsamda sorunları analiz edebildiginde suçluluk suç üzerindeki etkisinin ise henüz deger- sayısını nitelikte çözümlere lendirilmedigi ulasabilecektir. Genelde, suçlulugun önlenmesi yaklasımları, tabiatı, derecesi, kapsamı, zaman dilimi ve parasal degeri bakımından degisiklik göstermektedir. Etkilerini degerlendirmek kolay olmasa da, esitsizliklerin azaltılması ve sosyal adaletin artan ölçüde gerçeklestirilmesi, suçlulugu önlemede kritik derecede önemlidir. Suç ve suçlulugun önlenmesinde etkisi olan ve birbiriyle baglantılı olan sorunlardan fakirlik, issizlik ve sosyal çözülme, bireysel ve toplumsal güvenlik ile korkudan özgür olmayı içeren insanca yasamın ögeleridir. DIPNOTLAR: -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Dr. Mustafa T. Yücel’in bu yazısı kendisine ait “Kriminoloji” kitabından alınmıstır. 1.bası, Ankara, 2003, s. 115, vd. , © www.kriminoloji.com 2002 ​